Abstrakty

„Między dyskursami, sztukami, mediami. Komparatystyka jutra”

 

dr Michał Bajer
Adiunkt w Katedrze Filologii Romańskiej Uniwersytetu Szczecińskiego

Filologiczne lektury spektakli. Nowe modele analizy inscenizacji dramatu dawnego

 

W tradycyjnym podziale dyscyplin humanistycznych badania filologiczne i analiza spektaklu należą do różnych specjalizacji badawczych. Książki Jerzego Axera („Filolog w teatrze”) i Anne Ubersfeld („Lire le théâtre”) skutecznie połączyły wspomniane perspektywy, jednak ostatnie lata dostarczają nowych modeli filologicznej lektury spektakli. Proponowane wystąpienie stanowi próbę metodologicznego przeglądu, krytycznego opisu i sprawdzenia przydatności tych propozycji.

Przedmiotem mojej uwagi staną się najpierw wybrane prace Liliane Piccioli, Gillesa Declercq’a, Stelli Spiret, Florence Naugrette, Sylvaina Leddy i Piotra Urbańskiego. Wymienieni autorzy są historykami literatury stosującymi tradycyjne filologiczne metody badania i analizy dawnych tekstów dramatycznych. Część ich tekstów łączy ponadto przypisywanie analogicznej roli nawiązaniom do współczesnych spektakli, umieszonym w historyczno-filologicznym wywodzie. W ramach omawianej perspektywy badawczej, konkretne pomysły inscenizacyjne istotne są o tyle, o ile zdają się uwypuklać (unaoczniać lub uobecniać dzisiaj) te wymiary dawnych dramatów, które podlegają zarazem opisowi w kategoriach analizy historycznej. Powstający aktualnie spektakl interpretowany jest więc jako swego rodzaju glosa towarzysząca dawnemu tekstowi i cechująca się (do pewnego stopnia) równorzędnością wobec dyskursywnych analiz historyczno-filologicznych.

W dalszej kolejności chciałbym naszkicować przykłady zastosowania opisanych wyżej założeń do wybranych współczesnych realizacji dramatu dawnego w teatrze polskim.

Jednym z widocznych już na tym etapie pracy uogólnień jest (zaznaczona w tytule mojej propozycji) teza o pluralizacji modeli filologicznej lektury spektaklu. O ile Axer mówił o „filologu”, a praca Ubersfeld prezentuje dość spójną podstawę metodologiczną, w nowszych tekstach widoczna jest różnorodność filologicznych wizji. Zróżnicowane są też formy spektaklu i jego przekazu stające się punktem wyjścia refleksji: teatr dramatyczny sąsiaduje tu z operowym, spektakle oraz ich zapisy – z filmowymi adaptacjami dzieł.

 


 

mgr Joanna Barska
Uniwersytet Warszawski

Potencjał narracyjny muzyki w świetle kognitywistycznych teorii narracji

Referat będzie próbą interpretacji dzieła muzycznego pod kątem jego potencjału narracyjnego. Punktem wyjścia będą rozważania Marie-Laure Ryan na temat kategorii narratologii kognitywistycznej. Muzyka potraktowana zostanie jako medium ewokujące w akcie słuchania pewne obrazy mentalne, przez to „lektura audialna” stanowić będzie źródło znaczenia, zależne w dużym stopniu od indywidualnych predyspozycji odbiorcy.


 

mgr Robert Birkholc,
Uniwersytet Warszawski

Narracja pozornie zależna w filmie. Wybrane aspekty zagadnienia

 

Kategoria narracji pozornie zależnej, będąca na gruncie filmoznawstwa adaptacją terminu literaturoznawczego, nie została, jak dotąd, jednoznacznie zdefiniowana i skonfrontowana z jej literackimi odpowiednikami. Wychodząc od wyznaczników mowy pozornie zależnej, postaram się wskazać w narracji filmowej zabiegi, które stanowią reprezentację literackich realizacji tej figury. Przyjmuję, iż cechą dystynktywną narracji pozornie zależnej jest subiektywizacja obrazu i/lub dźwięku przy jednoczesnym braku ram modalnych jasno wskazujących na perspektywę bohatera. Jako przykłady zastosowań tej figury zanalizowane zostaną fragmenty filmów, w których trudno jednoznacznie określić, kto jest podmiotem percepcji. Omówione zostaną następujące zabiegi tekstowe: a) włączenie elementów strumienia świadomości bohatera w obręb narracji „obiektywnej”, b) symulacja doświadczenia wewnętrznego bohatera, c) manifestowanie przez „narratora filmowego” dystansu wobec subiektywnej perspektywy bohatera. Zaadaptowana na grunt filmoznawstwa kategoria narracji pozornie zależnej umożliwi wychwycenie analogii oraz znaczących różnic w strategiach tekstowych realizowanych w różnych mediach.


 

dr Joanna Bielska-Krawczyk
Katedra Kulturoznawstwa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu

Między sztukami – między osobami (albo „kultura spotkania” jako kategoria badań komparatystycznych)

Referat ma być poświęcony analizie zjawiska, które określam mianem „kultury spotkania”, a które uznaję za podstawę wielu działań artystycznych, znajdujących się w centrum zainteresowania szeroko rozumianej komparatystyki. „Kulturę spotkania” rozumiem przy tym jako wszelkie inicjatywy kulturotwórcze (w tym te o charakterze artystycznym), które wynikają ze spotkania międzyludzkiego (między osobowościami, między artystami). Inaczej mówiąc, interesują mnie te spotkania, których efektem są inicjatywy kulturotwórcze. Referat umieszczał będzie zatem badania komparatystyczne w pewnej przestrzeni antropologicznej i interpersonalnej, próbując wskazać wymiar antropologiczny jako podstawową płaszczyznę korespondencji sztuk. Zapleczem filozoficznym tak rozumianej „kultury spotkania” jest filozofia dialogu (M. Bachtina) oraz idea „ens amans” M. Schelera. Przedmiotem rozważań będą przykłady tego typu spotkań zachodzących między twórcami różnych rodzajów sztuki (obszar komparatystyki interdyscyplinarnej). Szczególne miejsce w analizie fenomenu będzie zajmowała postać Jana Lebensteina oraz wytworzona wokół niego sieć relacji artystycznych.


mgr Elżbieta Binczycka
Uniwersytet Jagielloński,
Katedra Komparatystyki Literackiej, Instytut Religioznawstwa UJ

Animist realism. Współczesne mitoznawstwo a komparatystyka literacka.

Termin „realizm animistyczny” (animist realism) po raz pierwszy użyty został przez afrykańskiego literaturoznawcę Harry’ego Garubę w 1993 roku, dotychczas nie zaistniał jednak w polskim literaturoznawstwie. W moim wystąpieniu chciałabym omówić specyfikę prozy z kategorii animist realism, zwracając równocześnie uwagę na ich szczególne znaczenie dla studiów komparatystycznych. W kontekście narracji realizmu animistycznego chciałabym opowiedzieć o potrzebie otwarcia literaturoznawstwa porównawczego na dyskurs religioznawczy i mitoznawczy, niezbędne w badaniu tego rodzaju zagadnień. Łącząc filologiczną analizę tekstów literackich z metodologią religioznawczą i mitoznawczą oraz elementami teorii postkolonialnej chciałabym nawiązać do klasycznego, choć wciąż nie przetłumaczonego w całości na język polski, tekstu Gayatri Spivak „Death of a Discipline” z jego wskazaniem na potrzebę otwarcia studiów komparatystycznych na „języki Innego”. Jednym z takich języków może być, silnie obecny w najnowszej prozie, język mitu, stąd istotne jest  wypracowanie nowych, wykraczających poza filologiczną analizę tekstu, narzędzi do jego badania.


mgr Cécile Bocianowski
Asystentka na Wolnym Uniwersytecie w Brukseli, Centrum Badawcze Literatury Porównawczej na Sorbonie – CRLC (Centre de Recherche en  Littérature Comparée de la Sorbonne)

Groteska literacka i choreograficzna. Szkic analizy intersemiotycznej.

Jako kategoria literacka pochodząca z dziedzin artystycznych nieliterackich, groteska stanowi zagadnienie dla badań intersemiotycznych i komparatystycznych. Większość dzieł o grotesce literackiej otwiera rozdział teoretyczny określający znaczenie słowa groteska oraz historię jego zastosowania w rozmaitych dziedzinach sztuki jak ornamentacja czy malarstwo. Prace te odwołują się do różnych dyskursów artystycznych posługujących się tą kategorią, w celu interpretowania groteski literackiej.

Sztuka choreograficzna jest mało obecna w komparatystycznych badaniach groteski, choć wiele łączy groteskę i taniec, zaczynając od pierwszego użycia słowa w języku polskim w 1818 r. w znaczeniu kategorii określającej rodzaj tańca.

Referat będzie szkicem podejmującym zagadnienie związków między groteską literacką a choreograficzną w perspektywie intersemiotycznej – wspomniawszy o najważniejszych stosowaniach kategorii w dyskursie o tańcu (m.in. groteskowy tancerz w baletach włoskich XVIII wieku), będzie usiłował analizować literackie inspiracje ekspresji choreograficznej, przywołując przykłady dzieł drugiej połowy XX wieku (m.in. intersemiotyczny przekład wykonany przez francuską choreografkę Maguy Marin w spektaklu May B zainspirowanym dziełem Samuela Becketta.)


dr Jakub Czernik
Katedra Komparatystyki Literackiej, Wydział Polonistyki UJ

Od komparatystyki do polityki (i z powrotem?)

Przynajmniej od momentu publikacji raportu Bernheimera dla ACLA problem stosunku komparatystyki do studiów kulturowych stał się jednym z kluczowych wątków w dyskusjach wśród amerykańskich i europejskich komparatystów. Z czasem jedni uznali za konieczne przyjęcie formuły komparatystyki kulturowej, inni (jak Culler czy w pewnym stopniu Saussy) bronili komparatystyki jako dziedziny osadzonej w badaniach literaturoznawczych.

Tej rozbieżności towarzyszyły też różnice dotyczące rozumienia stosunku polityki i polityczności do komparatystyki. Zwolennicy badań kulturowych podkreślali często, że każde działanie badawcze w obecnej sytuacji musi się wiązać z wyborami o charakterze politycznym. Zwolennicy utrzymania bliższego związku z literaturoznawczymi korzeniami dyscypliny mówili o komparatystyce jako dziedzinie mniej upolitycznionej od innych dziedzin humanistyki.

W moim referacie chciałbym przyjrzeć się temu, jak dokładnie rozkładały się akcenty w dyskusjach nad stosunkiem komparatystyki do polityki (i odwrotnie), co się zmieniło od publikacji raportu Saussy’ego (i co zapowiadają przedstawione na stronie internetowej ACLA teksty zapowiadające kolejny raport), a wreszcie – jakie tego rodzaju problemy znajdują odzwierciedlenie wśród polskich komparatystów.


prof. dr hab. Mieczysław Dąbrowski
Uniwersytet Warszawski

Dyskurs macierzyzny rozdwojony (Pankowski i Herta Müller)

Artykuł analizuje szczególny typ języka i świadomości mowy u Mariana Pankowskiego i Herty Müller. Oboje zachowują w  swoim pisarstwie  pamięć języka pierwszego, jakim dla Pankowskiego była plebejska polszczyzna wielokulturowego Sanoka i okolic, zaś dla Herty Müller  niemczyzna jej rodzinnej  wsi w rumuńskim Banacie, a następnie sam język rumuński. W obu przypadkach język tekstów literackich zamyka w sobie niepowtarzalne i urzekające walory brzmieniowe i poznawcze, ale zarazem  jest obciążony swoistą obyczajowością, ideologizacją, upolitycznieniem, mową nienawiści lub/i totalitaryzmu. Teksty Pankowskiego ujawniają ponadto silne, rabelais’owskie zakorzenienie w cielesności, co w połączeniu z kultem macierzyńskości, daje się czytać w kontekście koncepcji  psychologicznych Julii Kristevej . Dotyczy to także prozy Müller, chociaż u niej symboliczna sfera ojca pozwala zdekonstruować zmysłową sferę macierzyńską.


mgr Tomasz Górny
Uniwersytet Jagielloński

Związki muzyki z literaturą w perspektywie językoznawstwa kognitywnego

Podstawowym założeniem filozoficznym w obszarze badań muzyczno-literackich jest przekonanie o różnicy ontologicznej między literaturą (językiem) i sztuką dźwięków. Aksjomat ów głosi, iż pierwsza działa za pomocą pojęć, zaś druga jest pozbawiona możliwości dyskursywnego sposobu ustanawiania znaczenia. Sytuacja ta bardzo wyraźnie profiluje studia poświęcone związkom muzyki z literaturą. Nawet w obrębie badań intermedialnych, które zrywają z esencjalistyczną wizja mediów, założenie o prymarnie asemantycznej naturze muzyki jest mocno zakorzenione.

Ustalenia językoznawstwa kognitywnego stwarzają jednak możliwość innego rozumienia tego problemu. Otóż w ujęciu tym impulsy akustyczne uczestniczą w procesie konceptualizacji, czyli mają zdolność współtworzenia znaczeń dyskursywnych. Konsekwencje takiego stanowiska dla badań muzyczno-literackich, a także komparatystycznych w ogóle, są bardzo znaczące, ponieważ podważają jeden z filarów, fundujących ontologiczne właściwości mediów.

W trakcie referatu chciałbym zaprezentować kognitywistyczną koncepcję znaczenia muzycznego oraz to, w jaki sposób może ona wpłynąć na przeformułowanie studiów muzyczno-literackich.


dr hab. Andrzej Hejmej, prof. UJ
Uniwersytet Jagielloński

Komparatystyka intermedialna

W referacie „Komparatystyka intermedialna” podejmuję kwestie intermedialności jako fenomenu współczesnej kultury oraz  przekładów/transpozycji intermedialnych (zwłaszcza realizacji literatury intermedialnej). Zastanawiając się nad konsekwencjami tego rodzaju refleksji w badaniach komparatystycznych i zasadnością mówienia dzisiaj o „komparatystyce intermedialnej” (traktowanej jako jeden z głównych nurtów komparatystyki kulturowej), akcentuję istotne zmiany zachodzące w najnowszej humanistyce.


prof. Dr. Ulrike Jekutsch

Literatura światowa w niemieckojęzycznych antologiach przekładowych


mgr Magdalena Juźwik

Eteryczne ciało – motywy tańca w literaturze romantyzmu, czyli Fryderyk Schiller, Cyprian Norwid, Adam Mickiewicz, Johan Wolfgang Goethe, Aleksander Puszkin.

Taniec jest sztuką, prawdopodobnie najstarszą ze wszystkich. Zrodził się z naturalnej potrzeby człowieka, we wrażliwej wyobraźni istoty ludzkiej jawi się jako forma ekspresji o boskiej proweniencji. Jednak dopiero w romantyzmie zyskał on miano sztuki autonomicznej, mało tego powstałe w XIX wieku balety na stałe weszły do repertuaru teatralnego i wciąż ,,trwają’’ świętując triumfy. W romantyzmie taniec klasyczny przeszedł wiele reform m.in. stroju, techniki tańca; to właśnie wtedy wzrosła pozycja kobiety w balecie, był to czas primabalerin-gwiazd.

W swoim referacie chciałabym podjąć temat korespondencji sztuk: tańca i literatury. Dokonać analizy motywów tańca, które pojawiają się w utworach najbardziej znanych pisarzy XIX-wiecznych. Jaki obraz tańca wyłania się z literatury tamtego okresu? Czy taniec i literatura mogą ze sobą korespondować? Jak prezentowane jest ciało tancerki w tych utworach? Przedmiotem moich rozważań będą wiersze: Fryderyka Schillera Taniec; Cypriana Norwida Do słynnej tancerki rosyjskiej – nieznanej zakonnicy; Johana Wolfganga Goethego Taniec Elfów; Adama Mickiewicza fragment z Pana Tadeusza; Aleksandra Puszkina fragment z Eugeniusza Oniegina.

Obserwując wdzięk i lekkość ruchów tancerza, mamy wrażenie, że jego ciało nie zna żadnych ograniczeń i porusza się w przestrzeni, w której nie obowiązuje prawo grawitacji. Czy opis tańca w literaturze, wykorzystanie jego motywów wywołuje w odbiorcach takie same doznania?


mgr Katarzyna Kaczmarczyk
Uniwersytet Warszawski

Jak rodzi się narracja? Od ontogenezy do badań transmedialnych

W latach 90. w humanistyce spotkały się dwa zwroty: narracyjny i kognitywistyczny. Dzięki temu spotkaniu powstał nowy sposób myślenia o narracji. Pierwszeństwo przed „językową reprezentacją zdarzeń” przyznano narracji pojmowanej jako „konstrukt kognitywny” bądź „narzędzie myślenia”. Tak rozumiana narracja oderwała się od jedynie słusznego medium językowego i uzyskała charakter ponadmedialny lub wręcz przedjęzykowy. W roku 1990 Jerome Bruner pisał o przedjęzykowej „gotowości na znaczenie”; Jurij Łotman w analogiczny sposób traktował potrzebę dialogu, która wyprzedza sam dialog, więcej – wyprzedza nawet istnienie języka ten dialog wyrażającego.

Te zmiany sposobu myślenia o narracji z jednej strony dały dodatkowy impuls do rozwoju narratologii transmedialnej (badania narracji jako kategorii przekraczającej określone medium, a więc uniwersalnej, i jednocześnie zależnej od właściwości medium, w którym zostaje zakodowana), z drugiej skierowały zainteresowanie badaczy ku momentom narodzin narracji w historii naszego gatunku i w rozwoju osobniczym każdego człowieka. W ostatnich latach to zainteresowanie zaowocowało pojawieniem się badań nad strukturami protonarracyjnymi w życiu płodowym i na najwcześniejszym etapie życia: u 2–4-miesięcznych niemowląt podczas ich kontaktu z opiekunami.

W moim referacie chciałabym zastanowić się nad wspólną przestrzenią narratologii transmedialnej i eksperymentalnych badań narracji. W tym celu podejmę się namysłu nad dwoma zagadnieniami: pierwszym jest analiza badań Colwyna Trevarthena nad narracyjnością komunikacji niemowląt, drugim – znaczenie wyników tych badań dla narratologii transmedialnej. Odniosę się przede wszystkim do współczesnej refleksji nad kategorią narracyjności oraz zadam pytanie o możliwość wykorzystania badań eksperymentalnych w dyskusji nad naturą narracji i jej elementami – tymi uniwersalnymi i tymi specyficznymi dla konkretnych mediów.


dr Adam Kola,
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Podwójna świadomość – jeden język? Translingwalizm czesko-chińskiej powieści ‘Na Řece’ Taj-ťü Hejzlerovej i Josefa Hejzlera

 

Powieść ‘Na Řece’ małżeństwa chińskiej filolożki, tłumaczki i  malarski, Taj-ťü Hejzlerovej i czeskiego sinologa i historyka sztuki,  Josefa Hejzlera, zdobyła w Czech w 2011 roku prestiżową nagrodę  literacką Knižnígo klubu. Książka jest historyczno-nostalgiczną  obrazem Chin lat 30. i 40. XX wieku. Z jednej strony, kluczem do  powieści jest oczywiście autobiografia samej Hejzlerovej, a utwór jest  zakorzeniony w tradycji literatury chińskiej. Z drugiej wszakże,  powieść została napisana w języku czeskim, zgodnie ze
środkowoeuropejską tradycją literacką, poza (post)kolonialnym i  (post)imperialnym kontekstem współczesnej literatury chińskiej. Splata  ona zatem osobiste spojrzenie na historię dwóch wielkich imperiów –  Japonii i Chin, ze specyficznie czeskim pacyfizmem, perspektywą  ,,małych narodów”, ironicznego pisarstwa spod znaku Haška czy Hrabala.
Ta podwójna świadomość dwojga autorów, zapisana w jednym języku  powieści, może być traktowana jako specyficzny rodzaj translingwalizmu.


dr Marta Koszowy
Ośrodek Badań Filologicznych i Edytorstwa Naukowego przy IBL PAN

Dyskurs (teorii) fotografii. Od Witolda Wirpszy do Sophie Calle

Ustalenie relacji słowa i zdjęcia stało się od drugiej połowy XX wieku ważnym zadaniem teoretycznym zarówno w obszarze literatury, jak i sztuk wizualnych. Opis kategorii fototekstualności rozumianej jako pochodna niemal dwustuletnich związków fotografii i literatury jawi się jako podstawowy cel badań porównawczych. Zdjęcie jest przedmiotem aporetycznym. A chłonne pojęcie fotografii absorbuje kolejne modne teorie humanistyczne. Poprzez pryzmat związków fotografii z literaturą można prześledzić nie tylko jej kolejne stadia historyczne (fotografia-dokument, fotografia-ekspresja, fotografia-sztuka, fotografia-performance, czy postulowana przeze mnie fotografia-teoria) ale też zasiedlanie fotografii przez słowo/tekst/dyskurs na kolejnych etapach rozwoju medium.
Płynne znaczenie fotografii coraz częściej nawiedzane jest przez wędrujące pojęcia metanauki. Zdjęcia nie są jedynie wyrazem artystycznej ekspresji, a ilustrują teorie, podejmują intelektualną grę z naukowymi metodami opisu świata. Nastał czas fototekstualności, teorii fotografii, a może fototekstualnej fotografii-teorii, która uobecnia się zarówno w obszarze fotografii jak i innych sztuk.


dr Marcin Leszczyński
Uniwersytet Warszawski

Dyskurs naukowy i poezja w angielskim romantyzmie

Refleksja na temat rozwoju naukowego i technicznego stanowiła w Anglii w okresie romantyzmu inspirację do namysłu także nad statusem poezji, którą postrzegano bądź w opozycji wobec nauki, bądź jako niemal jej bliźniaczą formę ludzkiej działalności.

Zestawienie dyskursu naukowego z literaturą tego okresu uwypukla złożone dwustronne relacje między nimi. W referacie zamierzam podjąć niektóre z aspektów tych związków, przyglądając się bliżej naukowym inspiracjom w poezji, a także sięganiu po literaturę w dyskursie naukowym (upowszechnianie odkryć poprzez poezję, satyryczne ataki literackie na idee oponentów naukowych, aluzje literackie, poezja jako materiał badań naukowych itp.).

W kręgu moich zainteresowań znajdą się takie aspekty omawianej relacji, jak m.in. stosunek do wyobraźni (domena tylko poezji? ambicja nauki do uleczenia chorób romantycznej wyobraźni; nauki szczegółowe – np. chemia – będące bodźcem dla wyobraźni poetyckiej), obiektywizm i subiektywizm, stosunek do natury (jedność całej przyrody ukazywana w poezji i ówczesnej nauce; obserwacja zjawisk natury), środki wyrazu poetyckiego i język nauki (metafory, porównania, analogie itp.), geniusz poetycki i naukowy, narracje naukowe kształtowane na wzór literatury, imagologiczne stereotypy różnych narodów tworzone w dyskursie metanaukowym i literaturze.

Przeanalizowanie skomplikowanych zależności między poezją a nauką w dobie romantyzmu, zwłaszcza ich często nieoczekiwanych zbliżeń, może wprowadzać istotny kontekst historyczny dla dyskusyjnej tezy C. P. Snowa z 1959 roku o „dwóch kulturach” – środowiska inteligencji literackiej i naukowców – które są rozłączne. Angielski romantyzm mógłby stanowić w dużej mierze przykład współistnienia jeszcze tych dwóch kultur.

 


mgr Weronika Lipszyc
Uniwersytet Warszawski

Wzrokocentryzm i antywzrokocentryzm jako dyskursy. Zarys problemu

Badanie dyskursu rozumianego jako uwarunkowane historycznie i epistemicznie reguły budowy wypowiedzi pozwala wyznaczyć i opisać formy  poznania i wyrażania wiedzy o świecie właściwe różnym dziedzinom ludzkiej aktywności. Martin Jay analizowane przez siebie scopic regimes, wzrokocentryzm i antywzrokocentryzm, określa jako dyskursy. W swoim wystąpieniu zmierzam uzasadnić trafność tego rozpoznania badacza i wskazać korzyści metodologiczne, jakie to ujęcie może przynieść komparatystycznym badaniom międzydziedzinowym. Uznanie reguł epistemicznych związanych ze wzrokiem i wizualnością za rodzaj dyskursu pozwala stworzyć stabilną podstawę dla analiz porównawczych tekstów kultury wyrażonych w różnych kodach, daje możliwość badania konwencji przedstawiania w dziełach odmiennych tematycznie czy semiotycznie.


dr hab. prof. UW Ewa Łukaszyk
Uniwersytet Warszawski, Wydział „Artes Liberales”

Kondycja transkulturowa jako wyznacznik powszechnej przestrzeni literackiej

Na zadane (lub tylko przypomniane) przez Davida Damroscha pytanie, czym jest literatura powszechna można odpowiadać na wiele sposobów. W proponowanym referacie chciałabym nakreślić jedno z możliwych kryteriów jej definiowania: literatura powszechna to taka, która ustanawia i eksploatuje specyficzną przestrzeń komunikacji, położoną ponad lokalnymi porządkami kulturowymi. W ten sposób Pessoa pisze swoje poematy Epithalamium i Antinous po angielsku, aby uniknąć miejscowej pruderii i mówić o rzeczach, o których po portugalsku nie zwykło się rozmawiać. Miłosz pisze swój Zniewolony umysł poza Polską również po to, aby uchwycić procesy i mechanizmy, jakie z lokalnej perspektywy byłyby nie do uchwycenia. W analogicznej, metadyskursywnej przestrzeni można wszak również usytuować Conradowską wizję imperium kolonialnego.

Zajęcie pozycji ponadkulturowej i literacka dyspatriacja oznacza nie tylko gwałtowne zerwanie z dyskursem ojczyźnianym i pisanie w opozycji do niego, jak to widać choćby u Juana Goytisolo wzywającego, by „sprzedać Hiszpanię Maurom”. Jest to również proces subtelniejszy, którego ostateczną stawką jest odzyskanie mikrosfer aksjologicznych ulokowanych w ojczyźnie, ale dostępnych (możliwych do uchwycenia i zwerbalizowania) jedynie z poziomu uniwersaliów. Takie przemieszczenie mikrosfery wartości w przestrzeń powszechną można znaleźć m.in. w finale wiersza Miłosza Rue Descartes.


mgr Joanna Maj
Uniwersytet Wrocławski, Instytut Filologii Polskiej

Mówione historie literatury – performatywna rzeczywistość nagrania i słowa

Jednym z przypadków nowej historii literatury szukającej sposobów przedstawienia przeszłości odmiennych od wielkich, generalizujących form jest mówiona historia literatury. Rezygnuje ona z obiektywizującej perspektywy na rzecz indywidualnych, historycznych głosów utrwalanych przy pomocy audiowizualnych środków. To, co rejestrowane bywa przechowywane w formie nagrań lub jako transkrypcja wywiadów.

Mówiona historia literatury rodzi się w dialogu, jest negocjowana w rozmowie, w miejscu spotkania dwóch podmiotowości. Ze względu na swój performatywny wymiar jest nieprzewidywalna, jej treść i forma mają otwarty charakter. Zamierzam rozważyć, jak w zależności od medium (nagranie – książka) zmienia się rola (ucieleśnionych) podmiotów w stwarzaniu mówionej historii literatury.

W wystąpieniu poddam analizie polskie, niemieckie i francuskie projekty (m. in. Historię literatury polskiej w rozmowach Stanisława Beresia oraz francuski projekt L’Histoire littéraire des écrivains) oraz zapytam, w jaki sposób rzeczywistości słowa i obrazu współistnieją w mówionych historiach literatury.

* Podczas wystąpienia zamierzam zaprezentować krótkie fragmenty wideo oraz ich transkrypcje oraz poddać je analizie porównawczej.


dr Urszula Makowska
Instytut Sztuki PAN, Warszawa

Od tekstu do obrazu i z powrotem. Preposteryjna lektura malarstwa inspirowanego twórczością Juliusza Słowackiego

Jeśli przyjąć, że dzieło sztuki plastycznej wobec tekstu literackiego może pełnić rolę: a) wizualizacji/ekwiwalentu, b) ilustracji, c) komentarza/interpretacji, to okaże się, że żadna z tych relacji nie występuje w formie czystej i nigdy jej określenie nie ma charakteru obiektywnego, ale zależy od sytuacji odbiorcy. Koniec XIX i początek XX wieku przyniósł znaczną liczbę obrazów inspirowanych twórczością Juliusza Słowackiego, które oceniano niemal wyłącznie pod kątem ich  adekwatności, przystawalności do tekstu poety, zgodnie z obowiązującym stereotypem jego rozumienia ukształtowanym przez ówczesnych badaczy.  Co najmniej kilka dzieł można dziś jednak odczytać na nowo, znajdując w nich wskazówki interpretacyjne do twórczości Słowackiego. Taka lektura – od (późniejszego chronologicznie) obrazu do (wcześniejszego) tekstu – potwierdza produktywność postulowanej przez Mieke Bal perspektywy preposteryjnej w badaniach tekstów kultury – ponad kwestiami wpływów i historycznych zależności.


mgr Karolina Mytkowska
doktorantka literaturoznawstwa, Katedra Teorii Literatury, Uniwersytet Jagielloński

Świat (nie)dźwięków Witold Hulewicza – Pauza i Cisza po muzyce

Referat poświęcony będzie muzycznym aspektom poezji Witolda Hulewicza. Zamierzam przeanalizować związki literatury i muzyki na przykładzie dwóch wierszy wchodzących w skład tomiku Sonety instrumentalne (1928). Dorobek pomysłodawcy Teatru Wyobraźni nie był dotąd interpretowany pod kątem muzycznych uwikłań, stąd też moje szczególne zainteresowanie tym aspektem twórczości Hulewicza. Głównym celem referatu jest, z jednej strony, próba uporządkowania rozmaitych zjawisk muzyczności w poezji (i sposobów ich badania), z drugiej – analiza utworów poetyckich Hulewicza, w przypadku których wyłania się – z elementów obrazowego opisu – motyw muzyczny (wyzwala skojarzenia wizualne) i istnieje specyficznie ukształtowana fonosfera. Zamierzam zinterpretować utwory poety zarówno w perspektywie literaturoznawczej, jak i w perspektywie muzykologicznej. Podstawę metodologiczną stanowić będą teorie intermedialności i najnowsze badania komparatystyczne.


mgr Marek Ostrowski
Uniwersytet Warszawski

Komparatystyka dyskursów i komparatystyka intermedialna jako odpowiedź na awangardę powieściową XX i XXI wieku

Referat ukazuje oddziaływanie na  współczesny dyskurs krytyczny i teoretyczny  literatury, która w sposób autotematyczny sama eksploruje zagadnienia dotyczące literackości – poczynając od Borgesa i literatury wyczerpania, przez Noveau roman i OuLiPo, a kończąc na amerykańskiej  awangardzie powieściowej reprezentowanej przez takich autorów jak M.Z.Danielewski  czy D.F.Wallace.

Przedmiotem namysłu jest wykraczanie powieści awangardowej poza konwencjonalne reguły komunikacji literackiej i przełamywanie przez nią zasad gatunkowych, co w efekcie prowadzi do koniecznych zmian w sposobie myślenia o tekście literackim.

Wykraczające poza ramy konwencji  przekształcenia i eksperymenty literackie okazują się opierać na aluzjach i zapożyczeniach z innych dyskursów, a także innych środków przekazu. Współczesną awangardę literacką  charakteryzuje wysoki stopień świadomości metadyskursu badawczego, który czyni materiałem literackiej gry. Łamanie zastanych konwencji w sferze  “przekładów” z innych sztuk i mediów  wymaga od badacza przyjęcia perspektywy wykraczającej poza analizę przyporządkowaną wyłącznie jednej dziedzinie, żąda szerszego i bardziej interdyscyplinarnego podejścia w celu możliwie pełnego opisu współczesnych eksperymentów literackich.


dr Mariusz Pisarski

Pracownia Komparatystyki Intersemiotycznej i Intermedialnej,
Uniwersytet Warszawski

Modele pracy zespołowej w literaturze cyfrowej

Artykuł jest próbą teoretycznej syntezy projektów literackich przełomu 20 i 21 wieku, które dzięki technicznym, komunikacyjnym i kompozycyjnym przyzwoleniom nowych mediów (cyfrowość, społecznościowość, retoryka hipertekstu) tworzone są wspólnie przez więcej niż dwoje autorów. Kolektywyny proces twórczy w środowisku cyfrowym, jak pokazują “klasyczne” i współczesne przykłady, tworzy nową jakość, której nie da się utożsamić ani z tradycyjnymi literackimi tandemami, ani z produkcją typu filmowego. Zakres negocjacji odnośnie wspólnych działań rozciągać się może od sfery materiałowej (nośnik) poprzez sferę semantyki narracyjnej (discourse) aż po zawartość fabularną (histoire) i kwestie stylistyczne.

W sferze komunikacji kolaboratywność przybiera formę intermedialną, na poziomie dyskursu wyraża się w nadbudowywanych nad tekstem nowych układach semiotycznych. Dlatego proponowane przeze mnie modele dzieła kolaboracyjnego naniesione zostają na intermedialną i intersemiotyczną matrycę, która jest w stanie pomieścić dowolną formę kolaboracji cyfrowej.

Jak się okaże, najstabilniejszą podstawą każdego z modeli nie jest układ determinantów technicznych na styku software’u i hardare’u, jak często sugerują producenci narzędzi cyfrowych, lecz archetypiczne modele komunikacji literackiej, znane od dawna i wywodzące się z literatury oralnej. Analizowame przykłady: Forward Anywhere Judy Malloy i Cathy Marshal (1996); The Unknown (1998) – hipertekstowa powieść drogi Scotta Rettberga, Dirka Strattona i Willema Gilespie; Piksel Zdrój (Ha!art, 2015) – kolaboratywna powieść hipertekstowa, tworzona pod moim okiem i napisana przez ośmioro autorów (Jagoda Cierniak, Natalia Jakusiewicz, Monika Kapela, Olef Keller, Lech Mikulski, Anna Piwowarska, Szymon Stoczek)


dr Agnieszka Przybyszewska
Uniwersytet Łódzki, Instytut Kultury Współczesnej, Katedra Teorii Literatury

O literackości współczesnej sztuki (nie tylko) słowa, czyli poetyka a zwrot interfejsologiczny w literaturoznawstwie

Celem wystąpienia będzie przyjrzenie się kategorii literackości w kontekście współczesnych odmian sztuki słowa, łączących w ramach literackiej komunikacji elementy werbalne z innymi. Ten – dość już przebrzmiały (i z pewnością nienowy) problem poetyki, niejednokrotnie powracający w refleksji humanistycznej w ostatnim stuleciu, tym razem rozpatrzony będzie przede wszystkim w kontekście najnowszych różnomedialnych (i transmedialnych) uwikłań sztuki słowa, m.in. literatury elektronicznej, analogowych i nowomedialnych literackich tekstów grywalnych czy tekstów liberackich. Stawiane pytania o możliwość i (a może wręcz zwłaszcza) sensowność współczesnego wyznaczania ram literackości wpisane zostaną również w ramy rozważań o interfejsach literatury. Stąd proponowane ujęcie kategorii literackości wpisane zostanie w dyskurs kolejnej rewolucji w humanistyce, którą można być może nawet nazwać zwrotem interfejsologicznym w literaturoznawstwie.


dr hab. Iwona Puchalska
UJ, Wydział Polonistyki, Katedra Komparatystyki Literackiej

Prawo dźwięków, prawo do dźwięków – muzyka między dyskursami

Jak wiadomo nie od dziś, literatura zawłaszcza muzykę, wykorzystując ją do swoich celów i wchodząc przy tym niejednokrotnie w konflikt z muzykologią, deklarującą się, zwłaszcza w obrębie kultury uniwersyteckiej, jako dyscyplina zachowująca największą wierność w procesie nieuchronnej remediacji, jaką stanowi mówienie o sztuce dźwięków. Ów swoisty spór o przesłanki „rozumienia” i prawo do „komentowania” muzyki toczy się jednak nie tylko między muzykologią i literaturą (oraz literaturoznawstwem); konkurentów w tej sferze jest więcej (filozofia, antropologia, psychologia…). Tematem proponowanego wystąpienia będzie próba przeglądu i typologizacji ujęć fenomenu muzyki w obrębie różnych dyscyplin oraz różnych dyskursów w ich diachronicznej zmienności.


dr hab. prof. Adam Regiewicz
Akademia im. Jana Długosza w Częstochowie

Komparatystyka – sposób czytania dawności. Przypadek mediewalizmu.

W wystąpieniu chciałbym podjąć refleksję nad możliwościami komparatystyki w podejmowaniu prób odczytywania dawności – w tym przypadku media aetas. Wychodząc z założenia, które czyni w teorii narratywistycznej Hayden White, że przeszłość nie jest czymś stałym, ale nieustannie zmieniającym się konglomeratem znaczeń, podejmują próbę przyłożenia narzędzi komparatystycznych tj. teorie przekładu, dyskursu, intertekstualności etc., które pomogłyby ukazać szerokie spectrum relacji między współczesnością (rozważaną szczególnie w perspektywie nowych mediów i technologii) a średniowieczem, a właściwie jego odczytaniami kulturowymi, określanymi mianem mediewalizmu. W tym celu chciałbym podjąć się analizy zjawisk z zakresu technologii komunikacji w tej transkulturowej i ahistorycznej perspektywie: media aetas – new media, pozwalającej opisać je jako efekt koegzystencji praktyk kulturowych, które miały już miejsce w tradycji średniowiecznej, i co za tym idzie konstruować wnioski na temat budowania relacji współczesnego człowieka ze światem za pomocą mediów. Badając doświadczenia kulturowe średniowiecza w perspektywie praktyk nowych mediów, można postawić tezę o przekładalności mechanizmów średniowiecznego uniwersalizmu na stechnicyzowane procesy globalizacji. Co za tym idzie, przeprowadzone badania nad nowymi mediami w perspektywie neomediewalizmu pozwalają lepiej rozumieć sytuację współczesnego człowieka w zglobalizowanej i stechnicyzowanej rzeczywistości, jak również samą kulturę, w której się porusza i tożsamość, którą przyjmuje. Powyższe konstatacje mają jednak uzasadnienie dopiero wtedy, gdy przyjmie się perspektywę komparatystyczną.


dr Dorota Sajewska
Zakład Teatru i Widowisk, Instytut Kultury Polskiej  UW

Remediacje cielesności w praktykach rekonstrukcyjnych

Celem wystąpienia jest analiza współczesnych refleksji filozoficznych, antropologicznych i artystycznych nad kwestią ciała i cielesności jako archiwum historii i medium pamięci, która prowadzić ma do refleksji nad praktykami cielesnymi jako formami zapisywania, przechowywania i aktualizacji historii. Podstawę metodologiczną stanowią prace badaczy z nurtu performance studies, którzy wychodząc z rozmaitych pozycji – badania intermedialności i rekonstrukcji (reenactments) (Schneider 2011), związków między performansem a polityką (Taylor 2003), nienormatywnej obecności i reprezentacji ciała (Muñoz 2009) – wskazali na kwestię marginalizacji praktyk cielesnych w historii poprzez przypisanie ciału (a za tym i performansowi) rzekomej cechy efemeryczności jako uniemożliwiającej wszelki rodzaj zapisu, utrwalenia, zachowania. W moim wystąpieniu chcę skupić się na praktykach rekonstrukcyjnych, które oparte są na specyficznej strategii remediacji cielesności. Podejmując problematykę wydarzenia i jego dokumentacji, kopii i oryginału, łączą bowiem refleksję nad historią, polityczność przekazu oraz namysł nad własną medialną strukturą (Roselt/Otto 2012). Analiza performatywnych strategii rekonstrukcyjnych uzupełniona zostanie o współczesną refleksję archeologiczną, w której rekonstrukcja historyczna uwypukla kwestię dynamicznej relacji między ciałem a rzeczami wzgl. materialnością miejsc pamięci (Olsen 2010).


prof. dr hab. Marta Skwara
Uniwersytet Szczeciński

Intersemiotyczność i intermedialność w międzynarodowej prezentacji
literatury polskiej

Istniejące prace poświęcone prezentacji polskiej literatury zagranicznym czytelnikom nie poświęcają odrębnych działów na omówienie literatury, która przekracza granice literackości i wychyla się ku innym dziedzinom sztuki oraz innym mediom (sztuki piękne, muzyka, film, nowe media). Ilustrują to trzy przykłady: Survey of Polish Literature and Culture Manfreda Kridla (1956), pod wieloma względami wciąż najbogatsza i najobszerniejsza prezentacja polskiej literatury do II wojny światowej; History of Polish Literature Czesława Miłosza (1969), dość osobista praca, szeroko rozpowszechniona dzięki sławie autora; oraz nowe dzieło zbiorowe Ten Centuries of Polish Literature (2004), które ambitnie poszerza okres tworzenia literatur polskiej, ale niekoniecznie jej zakres.

Można łatwo zrozumieć i zaakceptować, że międzynarodowa prezentacja „mniejszej” literatury, której historia i język są stosunkowo mało znane zagranicznym czytelnikom, pozostawia niewiele miejsca dla bardziej szczegółowych obszarów badań. Mimo to pragnę podkreślić, że skupienie się na intersemiotycznych i intermedialnych utworach oraz omówienie komparatystycznych aspektów ich interpretacji może przynieść korzyści w przypadku nowoczesnej kultury literackiej i jej odbiorców. Dzięki rozwojowi Internetu takie dzieła mogą dzisiaj nie tylko zostać opisane, ale także usłyszane i obejrzane, bez względu na epokę, w której powstały, czy miejsce geograficzne, w którym znajduje się czytelnik.

Podczas przedstawiania konkretnych sugestii dotyczących dzieł (i autorów), które mogłyby znaleźć się w takich działach, oraz w jaki sposób ich interpretacja może wzbogacić niektóre aspekty prezentacji zarówno dawnej jak i nowszej polskiej literatury, zamierzam także rzucić nieco światła na pewne inne zagadnienia, które są często pomijane nawet w historiach literatury polskiej pisanych dla krajowych odbiorców. Głęboko wierzę, że książka o literaturze narodowej napisana dla międzynarodowych czytelników otwiera nowe perspektywy również dla rodzimych odbiorców. Pomaga im ujrzeć ich własną literaturę w nowych relacjach, które – w przypadku intersemiotyczności i intermedialności – często nabierają charakteru międzykulturowego.


dr Dorota Sosnowska
Instytut Kultury Polskiej UW, Zakład Teatru i Widowisk

Dokumentacja w teatrze i performansie – tekst,  zapis, medium

Punktem wyjścia dla mojego wystąpienia będzie zainicjowana przez Konstantego Puzynę w latach 70. rubryka „Próby zapisu” w czasopiśmie „Dialog”. Jej celem było uporanie się z rzeczywistością teatralną, w której spektakl nie był już sceniczną realizacją dramatu. Miejsce tekstu – literatury – w stosunku do teatru uległo radykalnemu przemieszczeniu. Czym są próby zapisu? W moim przekonaniu są nie tyle dokumentami przezroczystymi wobec właściwego dzieła, które starają się uchwycić, co elementem samego medium teatru, ujawniającym kluczowe dla teatralności napięcie między performansem a tekstem. Chciałabym więc zaproponować perspektywę intermedialną i odczytać zapisy jako gatunek graniczny i jednocześnie podważający granicę; jako teksty, które naruszają wydarzeniowość teatru i jako performanse, które zaprzeczają stabilności tekstu. Chciałabym także postawić pytanie o zapis wideo, który został przez twórców rubryki w „Dialogu” uznany za zapis (tekst) idealny. Stanowi on także poważne pole badań w ramach performance studies. Wykorzystując rozpoznania Amelii Jones, Philippa Auslandera i Rebeki Schneider chciałabym zobaczyć w utrwaleniu teatru ulotność a w ulotności teatru – archiwum i na tym paradoksie zbudować nową definicję  relacji między teatrem a tekstem.


dr Katarzyna Szewczyk-Haake
Instytut Kultury Europejskiej UAM

Poza tematem. O pewnej (zasadniczej) trudności porównywania dzieł literackich i plastycznych

 

Zestawianie ze sobą utworów literackich i plastycznych ciąży zazwyczaj ku upatrywaniu wspólnego mianownika dzieł w ich obszarze tematycznym.  Punktem wyjścia referatu będzie omówienie kilku przypadków takich powiązań, do tej pory analizowanych pod kątem konstytuujących je związków tematycznych, oczywistych w relacji tekst-okładka lub tekst-ilustracja. Na tej podstawie zamierzam wskazać, jakimi drogami może zdążać analiza kompozycji oraz struktury dzieł literackich i związanych z nimi źródłowo dzieł plastycznych, prowadząca do zarysowania „miejsc wspólnych” i analogii między formalnymi zabiegami konstytuującymi istotne – a niekoniecznie tożsame z podejmowaną wprost tematyką – sensy utworów. Najporęczniejszą perspektywą badawczą dla tego rodzaju analiz okazuje się hermeneutyka, nie tylko ze względu na jej (podkreślaną przez komparatystów) umiejętność „stapiania horyzontów”, lecz także ze względu na walory jej narzędzi interpretacyjnych.


prof. em. Dr. Brigitte Schultze
Johannes Gutenberg-Universität Mainz, Institut für Slavistik

Hybrydowość zachowana, zredukowana, usunięta i zredefiniowana: czeska powieść graficzna Alois Nebel (Jaroslav Rudiš, Jaromír 99, 2006) w przekładzie polskim i niemieckim.

Referat poświęcony jest porównawczej analizie hybrydowości w powieści graficznej Alois Nebel – trylogii w formie książkowej (2006) – oraz w jej polskim i niemieckim tłumaczeniu. Wyróżnić można tu następujące podstawowe formy hybrydowości: intermedialna hybrydowość (obraz i tekst), językowa hybrydowość (tworzona przez elementy z języka niemieckiego, polskiego, rosyjskiego, słowackiego i innych języków łącznie z czeskim tekstem głównym) oraz hybrydowość dyskursu (komunikacja międzyosobowa, opowiadanie, tekst non-fiction, poezja). Podczas gdy polski przekład – uprzywilejowany ze względu na transfer między dwoma zachodniosłowiańskimi językami – zachowuje większość hybrydowości tekstu źródłowego, w niemieckim tłumaczeniu występuje więcej odstępstw, np. poprzez sporadyczne pomijanie fragmentów tekstu. Kolejny interesujący przykład stanowią treść i wyznaczniki wartości estetycznych dostępne transkulturowo, jak również m.in. językowe niuanse dostrzegane i doceniane wyłącznie przez Czechów.


dr Anna Ślósarz
Uniwersytet Pedagogiczny, Katedra Mediów i Badań Kulturowych

Od remediacji do sterowania zbiorowymi emocjami. Interferencje dyskursu literackiego i technologii

Tekst literacki jest narzędziem kulturowej transmisji i tkanką cytatów (Barthes 1968). Jego znaczenia ustala czytelnik (Gadamer 1960, Jauss 1979) i społeczeństwo (Greenblatt). Nowe gatunki literackie i nowe praktyki lekturowe umożliwiły nowe sposoby ekspresji. Literatura została związana z popkulturą, technologią, kulturą fanowską i mediami społecznościowymi. W społecznej cyrkulacji artefaktów pośredniczą nośniki, ulegające kolejnym etapom mediamorfozy (Fidler 1997). Nowe media zmieniły odbiorców w prosumentów upowszechniając kult amatora i kulturę uczestnictwa (Keen 2007, Jenkins 2007). Treści literackie i zasoby wcześniejszych mediów remediowane są w postaci:

Transparentnych immediacji: adaptacje teatralne, filmowe, radiowe, telewizyjne.

Hipermediacji: poezja multimedialna, weblogi, hipertekstowe poezja i powieści, opowieści transmedialne, transfery kulturowe, pisanie kolektywne, Twitteratura, mikroserie powieści na telefon komórkowy, cyberliteratura.

Zaznacza się jest posthumanistyczna automatyzacja tworzenia dyskursu literackiego. Liczba odwiedzin i komentarzy wyznacza status twórcy. Możliwe stało się generowanie komentarzy przez roboty i rozsyłanie ich na masową skalę. Postępuje automatyzacja i komercjalizacja nowych form literackości oraz zawłaszczanie dyskursów przez media głównego nurtu. Programy komputerowe systematycznie rozpoznają emocje blogerów i prezentują je w formie instalacji. Media społecznościowe dają możliwość zarządzania ludzkimi emocjami i tożsamościami na masową skalę (Kramer, Guillory, Hancock 2013).


dr Beata Śniecikowska,
Instytut Badań Literackich PAN

Krótka rozprawa między trzemi badaczami… Historyk sztuki, literaturoznawca i lingwista wobec  awangardowej poezji dźwiękowej

Referat dotyczyć będzie sposobów opisu zjawiska sytuującego się na pograniczu obszarów zainteresowania różnych dziedzin – poezji dźwiękowej. Autorka wskaże akademickie ekstrema jednowymiarowego profilowania dyskursu, niedostrzegające potrzeby uwzględnienia innych (pozawizualnych, pozajęzykowych) aspektów badanych tekstów kultury. Takie ujęcia niejednokrotnie wiodą do akademickich paradoksów i recepcyjnych sprzeczności. Druga część wystąpienia poświęcona będzie możliwościom uzgadniania stanowisk badawczych i wykorzystywania metod i dorobku różnych dziedzin. Przedmiotem analizy będzie logowizualna twórczość europejskich awangard (w szczególności dadaizmu, konstruktywizmu, futuryzmu włoskiego, rosyjskiego, polskiego) oraz poświęcone jej różnojęzyczne teksty naukowe i krytyczne.


dr Marcin Telicki (UAM)

Konwencje i inwencje: kultura popularna i nowe media

Autor referatu zajmie się charakterystycznym dla współczesności zjawiskiem konwergencji (czy przynajmniej miejsca styku) kultury popularnej – będącej spadkobierczynią kultury ludowej i zbiorem różnych wytworów sztuki masowej – oraz mediów, które zmieniają nasze doświadczenie sztuki, umacniając wzory popkulturowe. Tytułowe „konwencje” oznaczają zarówno repertuar tradycji (ze szczególnym uwzględnieniem form słownych), jak i normatywne wyznaczniki sztuki roboczo zwane „poetyką”. „Inwencje” z kolei są zespołem technicznych innowacji wpływających na nadanie i odbiór tekstu kultury – za zmianą medium idą nowe sposoby rozumienia/odczuwania świata, zmieniona percepcja rzeczywistości, nowe strategie czytania tekstów, inne zainteresowania lekturowe. Najważniejsza teza referatu została sformułowana na podstawie rozpoznania, że konwencje i inwencje nie są odpowiednikami przeszłości (historia kultury popularnej) i teraźniejszości/przyszłości (rozwój mediów), lecz stanowią przetworzenie i unowocześnienie wzorów już obecnych. Można zatem o tych dwóch kategoriach myśleć jak o swoistych naczyniach połączonych: im większa rola mediów, tym większa rola kultury popularnej i vice versa. Takie spojrzenie odświeża zarówno dyskurs medioznawczy, jak i kulturoznawczy – a obydwa mają służyć redefinicji wybranych pojęć literaturoznawczych.


dr Małgorzata Gamrat
Zakład Teorii i Estetyki Muzyki Instytutu Muzykologii na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego
dr Anna Tenczyńska
Zakład Komparatystyki Instytutu Literatury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego

Z warsztatu muzykologa i literaturoznawcy. Album jako przedmiot badań interartystycznych

Tytułowa problematyka będzie przyczynkiem do rozważań o charakterze teoretyczno-metodologicznym, przekrojowym i zostanie zilustrowana różnymi przykładami z historii muzyki i literatury.


prof. dr hab. Oksana Weretiuk
kierownik Pracowni Komparatystyki Literackiej i Kulturowej

Od komparatystyki antropocentrycznej do świata przyrody i zwierząt

Przez stulecia antropocentryzm (ontologiczny, epistemologiczny, aksjologiczny, religijny) zdominował styl filozofowania Zachodu, zakładając, że to człowiek jest wyłącznym obiektem i perspektywą poznania, wartością bezwzględną i nadrzędną i to człowiek zajmuje szczególne miejsce w historii zbawienia. Jednak wielkie postępy techniczne XX wieku zachwiały wiarę człowieka w uniwersalność takiej perspektywy widzenia i zarysowały kontury zmierzchu antropocentrycznego paradygmatu.  Kwestionują założenia antropocentryzmu m.in. biocentryzm, ekokrytyka, geopoetyka, animal studies. Współczesna literatura odzwierciedla debaty, dyskusje pomiędzy tymi perspektywami patrzenia na świat, przedstawiając relacje człowieka i ziemi, człowieka i przyrody, człowieka i zwierząt. Zadaniem współczesnej komparatystyki – poruszającej się swobodnie pomiędzy różnymi dyscyplinami, realizującej interferencję praktyk dyskursywnych – jest porównywanie świata Przyrody i świata Człowieka. Na przykładzie analizy porównawczej dwóch powieści – Two Caravans (2007) Mariny Lewyckiej oraz Prowadź swój pług przez kości umarłych (2009) Olgi Tokarczuk postaram się unaocznić podważanie antropocentryzmu oraz sposoby artystyczne rozwiązywania tegoż eko/zoologicznego problemu (narracja, antropomorfizacja zwierząt/ teriomorfizacja ludzkiego bohatera etc.).

dr hab. Elżbieta Winiecka
Zakład Literatury i Kultury Nowoczesnej, Instytut Filologii Polskiej UAM

Transmedialność literatury? Strukturalne ( i nie tylko) reprezentacje mediów w literaturze pięknej

Artykuł podejmować będzie problematykę przekładu intersemiotycznego i inter- oraz transmedialnego we współczesnych praktykach literackich. Retoryczna i funkcjonalna konwergencja mediów w literaturze drukowanej omówiona zostanie m.in. na przykładzie poezji Andrzeja Sosnowskiego, która ma właściwości doświadczenia multimedialnego. Nieustannie przekracza granice doświadczenia literackiego, a nawet językowego: wchłania struktury myślenia charakterystyczne dla współczesnej kultury multimedialnej, w znacznej mierze ma charakter wizualno-audialny, sensualny, a przy tym ontologicznie niejasny. Staje się w ten sposób transmedialnym eksperymentem, imitacją/parodią hipertekstu sieciowego. Dzięki temu jest doskonałym punktem wyjścia do badań nad relacjami systemu literatury z innymi systemami medialnymi. Prowokuje do pytania o tożsamość mediów i sztuk w dobie konwergencji, o literackie reprezentacje muzyczności, filmowości, sieciowości, teledyskowości oraz o granice ich translacji. Zamiarem autorki jest zarysowanie szerokiej perspektywy badań nad statusem literatury po zwrocie digitalnym.

prof. zw. Lidia Wiśniewska

Metoda mityczno-paradygmatyczna:  Kantowskie podłoże kulturowej wspólnoty tekstów

W ramach tego tematu  proponuję dwie kwestie:
1. Kwestię uprawomocnienia poszukiwania jedności kultury ponad dziedzinowymi podziałami, możliwego dzięki Kantowskim “schematyzmom naszego myślenia”, co podejmują dziś np. konstruktywizm czy imagologia. Jedność ta gwarantowana jest zarówno w sferze sakralnej (mit archaiczny i nowoczesny), jak i zdesakralizowanej (paradygmaty, szczególnie filozoficzne, jak materializm i idealizm, racjonalizm czy empiryzm) dzięki różnym sposobom traktowania dwu podstawowych kategorii : czasu i przestrzeni  – absolutyzowanych w mitach lub wchodzących w relację zdominowania jednej z nich w paradygmatach. Historycznie mity stanowią podłoże różnych dziedzin kultury (w tym szczególnie literatury) nie mniej niż paradygmatyczne ujęcia filozoficzne. Jednak niezależnie od uznania ich za pogłos lub przyczynę wspomnianych “schematyzmów”, stanowią one  wyrazisty ich nośnik. Jednocześnie stanowią taki ich nośnik, który pozwala w sposób nieskończenie bogaty komplikować w powstających układach proste, wyjściowe schematy.
2. Kwestię konkretnego zastosowania wspomnianej metody dla porównawczego przekraczania granic tekstów z różnych dziedzin kultury tak ze względu na mityczne, jak i paradygmatyczne realizacje “schamatyzmów naszego myślenia”.


mgr Jan Zdunik,
Uniwersytet Warszawski, Wydział Polonistyki

Dyskurs literaturoznawczy we współczesnej psychoterapii

Celem referatu jest ukazanie najważniejszych inspiracji ideami z nauk literaturoznawczych i humanistycznych we współczesnej psychoterapii (w  szczególności terapii rodzin) i ich praktycznych realizacji w konkretnych technikach terapeutycznych.

Zostaną one zaprezentowane na trzech przykładach. Pierwszym jest kwestia zbieżności barthesowskiej koncepcji „śmierci” autora z  metodologią terapii rodzin, wedle której objaw psychopatologiczny nie należy do konkretnego „autora”, lecz relacji w całym systemie; zadaniem terapeuty jest „odczytanie” tych relacji w „tekście” systemu rodzinnego. Drugim punktem wystąpienia będzie ukazanie podobieństw (często uświadamianych) między nowoczesną „dialogicznością” psychoterapeutów rodzinnych a ideą „dialogiczności” Bachtina. Jako ostatnia zostanie omówiona postmodernistyczna terapia narracyjna, która ukazuje fascynację współczesnych terapeutów subiektywnym i niejednolitym obrazem codzienności, współkształtowanej przez język i indywidualne opowieści. W tym wypadku opowieści pacjentów są, niczym literatura, „tropem” rzeczywistości; zmiana narracji o życiu wiąże się ze zmianą samego życia, a terapia to nie wymuszanie zmiany, lecz zapewnianie możliwości kreowania nowych opowieści o świecie klienta.